بلاگ, مطالب تخصصی
نقش هورمونهای گیاهی در رشد و افزایش محصول
نقش هورمونهای گیاهی در رشد
هورمونها دنیایی پر از رمز و راز هستند که ساختار، ویژگیها و نقشهای مختلف و متفاوتی در کشاورزی، گیاهان و جانوران دارند. به بیان ساده، موادی ارگانیک و طبیعی هستند که در بخشها و اندامهای مختلف گیاه به مقدار بسیار کم ساخته میشوند، اما اثرگذاری بسیار بالایی بر رشد و نمو گیاه، متابولیسم و فعالیتهای جذب و توسعه اندامهای مختلف گیاهی مانند ریشه، گل یا فرآیند گردهافشانی دارند.
تفاوت مهم آنها با عناصر غذایی این است که به طور مستقیم مصرف نمیشوند و بیشتر نقش پیامرسان را ایفا میکنند. برای مثال، بارها شاهد گل آفتابگردان و چرخش آن به سمت نور خورشید بودهایم. هرچند بخش گل آفتابگردان عامل دریافت نور است، اما ساقه گیاه عمل چرخش و خم شدن به سمت نور را انجام میدهد. این فرآیند به دلیل وجود و فعالیت هورمون «اکسین» در گلگاه آفتابگردان اتفاق میافتد.
این تغییرات با ارسال پیام از قسمت تاج گیاه به سمت ساقه انجام میشود و آن را وادار به چرخش به طرف نور خورشید میکند. به مرور زمان، هورمونهای دیگری مانند جیبرلین، آبسیزیک اسید، سیتوکینین و اتیلن کشف شدند که پژوهشهای کشاورزی تا امروز به بررسی گستردگی ویژگیها و اثرگذاری آنها بر بخشهای مختلف گیاه پرداخته است. این هورمونها بر فرآیندهایی مانند گلدهی، میوهدهی، ریشهزایی و جوانهزنی تأثیر مستقیم دارند. در ادامه مطلب به بررسی نقش هورمونهای گیاهی در رشد و اثر آنها بر گیاهان میپردازیم.
اُکسین (Auxin)
اکسینها اولین هورمونهای کشفشده گیاهی هستند که ریشه کلمهشان از زبان یونانی به معنی «رشد کردن» گرفته شده است. شناختهشدهترین آنها اسید ایندول استیک (IAA) میباشد. اکسینها نقش بسیار گسترده و متنوعی در گیاه دارند و در بخشهای مختلف گیاه اثرگذاری متفاوتی دارند و کاربرد آن از گیاهی به گیاه دیگر میتواند متفاوت باشد.
کاربرد اصلی اکسینها ریشهزایی و کمک به تلقیح گل و تبدیل گل به میوه است. در بسیاری از گلخانهها، از این هورمون برای ریشهدار کردن قلمهها استفاده میشود. همچنین در درختانی که به دلیل گردهافشانی ناقص دچار مشکل تلقیح و ریزش میوه هستند، محلولپاشی آن همراه با اسیدهای آمینه و کلسیم روی شکوفهها انجام میشود که باعث افزایش قابل توجه ضریب تبدیل گل به میوه و کاهش ریزش میوهها میگردد.
همچنین در گیاهانی که رشد رویشی متوقف شده و (استپ رشدی) هستند و نیاز به محرک برای شروع رشد دارند، استفاده از اکسینها میتواند محرک خوبی برای رشد باشد. در کنار آن استفاده به موقعاز کود کامل میتواند اثر مثبتی روی کود شما داشته باشد. خرید کود کامل نقش مهمی در رشد گیاه شما میتواند ایفا کند.
جیبرلین (Gibberellin)
جیبرلینها گروه دیگری از هورمونهای گیاهی هستند که اولین بار به طور اتفاقی توسط دانشمندان ژاپنی در مزارع برنج کشف شدند. این مواد با استفاده از قارچهای طبیعی به تکثیر رسیدند. چند دهه بعد در آمریکا دو جیبرلین دیگر شناسایی شد و به نامهای جیبرلیک اسید و جیبرلین A نام گرفتند.
در کشاورزی، مهمترین کاربرد جیبرلینها افزایش اندازه میوهها، به ویژه انگور است. محلولپاشی جیبرلین روی خوشههای انگور باعث افزایش کیفیت و بزرگتر شدن دانهها میشود. همچنین این هورمون در گیاهان گلدار باعث افزایش گلدهی میشود و در فرآیند شکستن خواب بذرها (breaking seed dormancy) نیز نقش مهمی ایفا میکند.
سیتوکینین (Cytokinins)
گروهی دیگر از هورمونها که از اصلیترین نقش آنها تحریک و تقسیم سلولی به همراه اکسینها میباشد. بیشترین میزان سیتوکینین در ریشهها ساخته شده و به اندامهای بالایی منتقل میشوند. یکی از کاربردهای سیتوکینین، تأخیر در پیری بافتهای گیاهی مانند برگ و میوه است. از این رو سیتوکینینها در تأخیر پیری زودرس میوهها پس از برداشت بسیار مؤثر میباشند.
مهپاشی سیتوکینینها روی شکوفههای درختانی که خودناسازگار و دگرناسازگار هستند و مشکل گردهافشانی دارند، مانند گیلاس تکدانه مشهد، میتواند تا درصد زیادی از عارضه ساچمهای شدن و ریزش میوهها جلوگیری کند.
اسید آبسیزیک (Abscisic Acid)
بیشترین شناخت این هورمون در هنگام آبیاری درختان در دوران شکوفه و گل بوده و دلیل اصلی آبیاری نکردن درختان در دوران شکوفه، ترشح این هورمون در دوره نامناسب است که باعث ریزش شکوفهها میشود. از دیگر نقشهای این هورمون جلوگیری از جوانهزنی زودهنگام بذرها و حفظ آنها در شرایط نامساعد محیطی است که به همین دلیل به هورمون خواب شناخته میشود.
اتیلن (Ethylene)
تنها هورمون گازی شکل که از یک گاز ساده غیرقطبی تشکیل شده و در فرآیندهای مختلف گیاهان و درختان از جمله پاسخ به تنشها، رسیدن میوهها، ریزش برگها و گلها بسیار مؤثر است. در میوههای گوشتی مانند موز و گوجه، هورمون اتیلن بسیار در رسیدن میوه تأثیرگذار است و حتی در رنگگیری میوهها اثر مستقیم دارد.
استفاده از اتیلن و سیتوکینینها باعث میشود میوهها زودتر از موعد به بازار عرضه شده و ماندگاری بیشتری پس از برداشت داشته باشند.
برازينواستروئيدها:
اولین بار در سال1979 در گرده شلغم یک لاکتون استروئیدی که باعث رشد رویشی میشد برازینولید نام گرفت و بعد ها متخصصین شیمی آن را جداسازی و پس از آزمایش بر بخش های مختلف گیاه دریافتند برازین ها میتوانندعملکرد و کارایی محصول و قوه نامیه یذر را افزایش دهند.و تست های مختلفی روی غلات،دانه های سیب زمنی و ذرت انجام شد و بازدهی مناسبی گرفت.
نتیجهگیری:
هورمونهای گیاهی با وجود اینکه در مقادیر بسیار کم در گیاه تولید میشوند، نقشی حیاتی و تعیینکننده در تمام مراحل رشد، نمو و تولید مثل گیاه دارند. هر هورمون با عملکرد و ویژگیهای خاص خود میتواند فرآیندهایی مانند ریشهزایی، گلدهی، میوهدهی، رسیدگی میوهها، تقسیم سلولی و حتی مقابله با تنشهای محیطی را تنظیم کند. اکسینها، جیبرلینها، سیتوکینینها، آبسیزیک اسید و اتیلن، هر یک به شکلی در هماهنگی رشد و حفظ سلامت گیاه مؤثرند و شناخت دقیق نحوه عملکرد آنها به کشاورزان و باغداران کمک میکند تا با مدیریت صحیح، عملکرد محصولات خود را افزایش دهند. استفاده علمی و بهموقع از این هورمونها میتواند موجب بهبود کیفیت، افزایش کمیت و طولانیتر شدن عمر محصولات پس از برداشت شود، در حالی که مصرف نادرست یا بیموقع آنها میتواند خسارات جدی به بار آورد. در نتیجه، آگاهی و مشورت با کارشناسان کشاورزی برای استفاده بهینه از هورمونهای گیاهی امری ضروری است.
میتوانید با خرید کود جلبک دریایی به تقویت گیاه خود کمک کنید.
سوال متداول
۱. هورمون اکسین چه نقشی در رشد گیاه دارد؟
۲. برای افزایش اندازه میوهها از کدام هورمون استفاده میشود؟
۳. چرا نباید درختان را در زمان شکوفهدهی آبیاری کرد؟
۴. کدام هورمون باعث رسیدن سریعتر میوهها میشود؟
۵. نقش هورمون سیتوکینین در گیاه چیست؟